UPOWSZECHNIONY MODEL REŻYSERA

Reżyserami byli też Ibsen. Strindberg Shaw. Wiek XIX upowszechnia nowy model reżysera, w XVIII i na początku XVII wieku pojawiający się jeszcze stosunkowo rzadko. To dyrektor teatru, który nie jest ani pisarzem, ani aktorem (a jeśli, to całkiem marginalnie, tak jak Goethego trudno uważać za aktora, choć święcił triumfy jako aktor w przedstawieniach amatorskich, dawanych w Weimarze przed powsta­niem teatru zawodowego: grał między innymi Orestcsa w prapremierze swej Ifigertii w Taurydzic). a jedynie znawcą i miłośnikiem teatru. Reżyse­rię uprawiał z racji swych obowiązków kierowniczych. Ten typ reżysera stanowi ważne novum w historii teatru, ponieważ jest on protoplastą współczesnego reżysera, który nie dochodzi do zawodu poprzez aktorstwo lub twórczość literacką dla sceny, a właśnie reżyserię traktuje jako swą główną profesję

ZWYCIĘSTWO MELODRAMATU

Gwoli prawdzie trzeba też przyznać, że czasem potrafił Goethe odejść od klasycystyeznych kanonow. W Makbccic, na pr/ykład. sytuował Makbe­ta i Banka na pr/odzie sceny, tyłem do widowni, a Czarownice daleko w głębi, twarzami do nich. Było to. jak na owe czasy, rozwiązanie wręcz rewolucyjne.Zwycięstwo melodramatu powiększyło w konsekwencji zakres zadań reżyserskich. Melodramat wymagał bardziej zróżnicowanej akcji scenicz­nej. aktorzy nie mogli już – jak w klasycznej tragedii – odwoływać się do powszechnie przyjętych konwencji. Toteż Pixerecourt. zwany „ojcem melodramatu”, który zresztą przez pew ien c/as pełnił również obowiązki dyrektora teatrów Gaite i Opery Komicznej, uchodził za despotycznego reżysera.

REŻYSER W POLSCE

W rzeczy samej byli to właśnie reżyserzy, ponieważ zakres ich obowiązków i zainteresowań pokrywa się dokładnie z zakresem obowiąz­ków dzisiejszego reżysera, był nawet odeń szerszy. Bez nich teatr wlókłby się w ogonie wielkich przemian politycznych, społecznych i umysłowych, jakie wstrząsnęły Europą na przełomie wieków. W Polsce reżyser pojawia się wcześnie. Już w latach siedemdziesiątych XVIII wieku określa się tak ludzi powołanych do pomocy dyrektorowi teatru, jeśli ten z braku odpowiednich kwalifikacji nie pełni sam funkcji reżyserskich. Pierwszymi reżyserami sceny narodowej byli ludzie spoza teatru: Józef Bielawski – autor Natrętów – i Tadeusz Lipski – kasztelan łęczycki, człowiek w święcie bywały, który zajął się teatrem gorliwie, korzystając z zagranicznych wzorów. 

POŚWIĘCENIE UWAGI GRZE AKTORSKIEJ

Zazwyczaj też najwięcej uwagi poświęcali grze aktorskiej, zmierzając do ujednolicenia stylu gry zespołu stosownie do własnej estetyki. Na to poświęcone były próby. Jako dyrekto­rzy nie mogli wreszcie pozostawać obojętni na problemy scenograficzne, zwłaszcza na kostium, który wiąże się bezpośrednio z grą aktorską. Na wystawne dekoracje i tak im zazwyczaj brakowało funduszy. Pod tym względem Molier mógł się uważać za szczęściarza. Jako inscenizator widowisk dworskich miał praktycznie nieograniczone możliwości: dyspo­nował baletem, chórem, orkiestrą, skomplikowaną maszynerią, wspaniałą scenerią królewskich rezydencji. Tworzył – zdaniem Chancerela – „teatr totalny”. Sto kryształowych świeczników, ponad czterysta świec, nie licząc lamp woskowych, oświetlało w Wersalu Molierowską Księżniczkę Elidy. 

MYŚL O SŁAWIE LITERACKIEJ

Myśl o sławie literackiej przycho­dziła zazwyczaj po czasie. Niewielu poszczęściło się tak jak Molierowi; twórczość literacka wielu spośród owych ..dostawców repertuaru” nie przeżyła swych autorów. To już wszakże inna kwestia. Dla nas ważne jest uświadomienie sobie hierarchii wartości uznawanej przez tych ludzi, którzy o pisarstwie myśleli pod kątem interesów teatru.Byli to w przeważającej większości aktorzy, którzy wyróżnili się w swym zawodzie i tą drogą doszli do kierowania zespołem, ponieważ dysponowali większym talentem, mieli bardziej sprecyzowane poglądy na teatr, głębszą kulturę humanistyczną, pewne  uzdolnienia literackie, wreszcie ambicje kierownicze, bez których nie ma reżysera. 

PRZEPYCH WIDOWISK

Przepych tych widowisk był niebywały, a kostium i dekoracja odgrywały w nich rolę pierwszorzędną. Współtworzyli trionfi wybitni pisarze i artyści, jak wspomniany juz Piero di Cosimo, Francesco Granacci, Andrea del Sarto. Brunelleschi i Leonardo da Vinci obmyślali kunsztowne machiny, aby ukazać w ruchu cały system niebieski. Specjalistami w tej dziedzinie byli zwłaszcza florentynczycy, którzy wędrowali po całych Włoszech jako festaiuol. (odpowiednik francu­skich maitres des secrets). organizatorzy uroczystości. Ich reputacji mc zaszkodziła (kto wie – może nawet dopomogła?) katastrofa, która wydarzy­ła się w 1304 roku, kiedy to most Alla Carraja runął pod aęzarem zbyt licznych widzów pragnących obejrzeć „rappresentazione piekła na ło­dziach płynących rzeką Arno.